Іван Шамякін стаў народным пісьменнікам ў 1972 годзе. У адзін год з Іванам Мележам. Але творчасць двух Іванаў кардынальна адрознівалася. Калі Мележ стварыў надзвычайны эпас беларускага жыцця — «Людзі на балоце», то ў Шамякіна няма такога знакавага твора. Усе ягоныя кнігі маюць аднолькава важнае значэнне для беларускай літаратуры. Важную ролю ў станаўленні пісьменніка адыграла другая сусветная вайна. Амаль кожная яго кніга прасякнута гэтай тэмай, нават калі наўпрост вайна ў ёй і не згадваецца.
Біяграфія Івана Шамякіна
Іван Шамякін нарадзіўся 30 студзеня 1921 года ў вёсцы Карма Гомельскай губерні ў сялянскай сям’і. Яго вёска была практычна на мяжы трох дзяржаў — Расіі, Беларусі і Украіны. Так што з дзяцінства хлопчык чуў адразу 3 мовы і іх дыялекты. З-за таго, што бацька Шамякіна быў ляснічым, сям’я будучага пісьменніка часта пераязджала з месца на месца. Таму і ў першы клас Шамякін пайшоў позна — у 9 гадоў.
У 1940 годзе будучы пісьменнік скончыў Гомельскі тэхнікум будаўнічых матэрыялаў. Менавіта там упершыню пачаў пісаць вершы, удзельнічаў у паседжаннях літаратурнага аб’яднання пры газеце «Праўда». Пасля заканчэння вучобы працаваў тэхнікам-тэхнолагам цагельні ў Беластоку.
У 1940 прызваны ў войска і накіраваны на службу ў Мурманск, дзе і сустрэў вайну, падчас якой выконваў абавязкі камандзіра гарматнага разліку. Удзельнічаў у баях пад Мурманскам, у вызваленні Польшчы і бітвах на Одэры.
Пасля дэмабілізацыі з 1945 да 1947 працаваў выкладчыкам мовы і літаратуры ў няпоўнай сярэдняй школе вёскі Пракопаўка Церахоўскага раёна. У 1946 паступіў на завочнае аддзяленне Гомельскага педагагічнага інстытута. Праца ў школе была вельмі насычанай. Днём Іван Шамякін вучыў дзяцей, а па вечарах праводзіў семінары агітатараў у калгасе, падчас якіх збіраў матэрыял для свайго рамана аб партызанах «Глыбокая плынь».
У 1948-1950 пісьменнік-пачатковец вучыцца ў рэспубліканскай партыйнай школе.
Да 1954 года працаваў старшым рэдактарам Беларускага дзяржаўнага выдавецтва, галоўным рэдактарам альманаха «Савецкая Айчына». З 1954 года шмат гадоў працаваў намеснікам Старшыні праўлення Саюза Пісьменнікаў БССР. У 1963 годзе ўваходзіў у склад беларускай дэлегацыі на ХVІІІ сесіі Генеральнай Асамблеі ААН.
«Пры галасаванні нярэдка трэба было бегчы праз усю залу, пад уедлівыя ўсьмешкі дэлегатаў іншых краін, да савецкай дэлегацыі — як галасаваць? За, супраць, устрымацца? Далёкаму ад дыпламатыі няпроста было разабрацца. А ўявіце, што на другі дзень газеты распісалі, што беларуская дэлегацыя прагаласавала супраць саюзнай. Што было б!»
Зрэшты, дэлегаванне ў ААН можна назваць пачаткам палітычнай кар’еры Шамякіна. З 1963 да 1985 ён быў дэпутатам Вярхоўнага савета БССР, прычым у 1971-1985 гадах займаў пасаду старшыні Вярхоўнага савета БССР. Да таго ж выйшаў ён не толькі на рэспубліканскі, але і на саюзны ўзровень — у 1980-1989 гадах быў дэпутатам Вярхоўнага савета СССР.
З 1980 да 1992 года працуе галоўным рэдактарам выдавецтва «Вялікая савецкая энцыклапедыя».У 1996 годзе абраны акадэмікам Міжнароднай славянскай акадэміі навук, адукацыі, мастацтвы і культуры.
Пісьменнік цяжка перажываў развал СССР, бо да канца жыцця заставаўся камуністам. Але ў той жа час быў сапраўдным патрыётам Беларусі — у 1995 годзе ён асудзіў моўны рэферэндум.
Памёр народны пісьменнік 14 кастрычніка 2004 года. Пахаваны на Ўсходніх могілках у Мінску.
Творчасць Івана Шамякіна
Яшчэ ў тэхнікуме пачаў пісаць вершы. Але друкаваны дэбют адбыўся падчас вайны, калі замалёўкі і вершы Шамякіна былі надрукаваны ў газеце «Часовой севера».
У 1944 годзе напісаў першае апавяданне на беларускай мове — «У снежнай пустыні». Яно было апублікаваны ў 1946 годзе. А ў 1945 годзе ў часопісе «Полымя» надрукавана аповесць «Помста», прысвечаная гуманізму савецкіх салдат.
У 1957 годзе быў апублікаваны раман пра жыццё сельскай інтэлігенцыі, пад назвай «Крыніцы», экранізаваны рэжысёрам Іосіфам Шульманам на кінастудыі Беларусьфільм (1964).
З’яўляецца аўтабіяграфічны цыкл з пяці аповесцей, аб’яднаных агульнай назвай і сюжэтам «Трывожнае шчасце» — «Непаўторная вясна» (1957), «Начныя зарніцы» (1958), «Агонь і снег» (1959), «Пошукі і сустрэчы» (1959), «Мост»(1965). Трэба адзначыць, што на раннім этапе творчасці большасць твораў Шамякіна была прысвечана ваеннай тэматыцы. Пазней ён адышоў ад гэтай традыцыі, але вайна нярэдка праскоквала ў яго кнігах і надалей, але ўжо не як месца дзеяння, а як успаміны галоўных герояў. Папулярнымі становяцца раманы Шамякіна «Сэрца на далоні» (1964), «Снежныя зімы» (1968), «Атланты і карыятыды» (1974), прысвечаныя праблемам савецкага жыцця.
Да таго ж пісаў Іван Шамякін і п’есы. Але яны сёння малавядомыя. У 1974 годзе выйшаў зборнік п’ес і кінааповесцяў пісьменніка «Экзамен на восень».
У 2005 быў экранізаваны першы раман пісьменніка — «Глыбокая плынь». Усяго ж было экранізавана 9 твораў Шамякіна. Прычым адзін з фільмаў здымаўся не ў Беларусі, а ў Маскве — «Гандлярка і паэт» (1978).
У 1987-1988 гадах выйшаў збор твораў Івана Шамякіна ў 6 тамах. А пачынаючы з 2010 года выходзіў збор твораў у 23 тамах.
Што пачытаць з творчасці Івана Шамякіна
Раманы:
- «Атланты і карыятыды»
- «Сэрца на далоні»
- «Вазьму твой боль»
- «Вялікая княгіня» — если вдруг захотите почитать непривычную прозу Шамякина
- «Сатанінскі тур»
Аповесці:
- цыкл «Трывожнае шчасце»: «Непаўторная вясна», «Начныя зарніцы», «Агонь і снег», «Пошукі і сустрэчы», «Мост»
- «Сатанінскі тур»
- «Гандлярка і паэт»
- «Шлюбная ноч»
- «Слаўся, Марыя!»
Публіцыстыка:
- «Роздум на апошнім перагоне: Дзённік 1980—1995 гадоў»
- «Карэнні і галіны»
Узнагароды і памяць
У гонар Шамякіна названы Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт. У Мінску на доме №11 па вуліцы Янкі Купалы, у якім пісьменнік пражыў з 1969 па 2004 год, усталявана мемарыяльная дошка.
Імем Шамякіна названа адна з вуліц у мікрараёне «Сухарава-4» горада Мінска.
У 2006 годзе ў вёсцы Карма Добрушскага раёна ўсталяваны бюст пісьменніка.
Герой Сацыялістычнай Працы (1981), уладальнік ордэна Леніна (1981), ордэна Кастрычніцкай Рэвалюцыі (1976), узнагароджаны трыма ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга (1955, 1967, 1971), ордэнам Оте Пашаны» (1949), ордэнам Дружбы народаў (1991), ордэнам Айчыны III ступені (2001), медалём Францыска Скарыны.
За раман «Глыбокая плынь» атрымаў Сталінскую прэмію трэцяй ступені (1951). У 1959 годзе — лаўрэат літаратурнай прэміі імя Якуба Коласа. Уладальнік Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа (1968) — за раман «Сэрца на далоні». Літаратурная прэмія Міністэрства абароны СССР (1978)
Уладальнік Дзяржаўнай прэміі БССР у галіне тэатральнага мастацтва, кінематаграфіі, радыё і тэлебачання (1982) — за кінафільм «Вазьму твой боль».
Пра Шамякіна зняты дакументальныя фільмы «Пакуль ёсць сіла» (1979), і «Імгненні жыцця» (2000).
Літаратурныя легенды і цікавыя факты пра Івана Шамякіна
№1. Іван Шамякін быў прыкладным сем’янінам. Са сваёй будучай жонкай, Марыяй, ён пазнаёміўся яшчэ ў 5 класе. І ўжо ў 19 гадоў (1940 год) ажаніўся з ёю. Менавіта ёй прысвечана яго першая аповесць — «Непаўторная вясна». Сваёй жонцы прысвяціў ён і адзін са сваіх апошніх твораў — «Слаўся, Марыя», які напісаны ўжо пасля смерці жонкі. Разам, у шчаслівым шлюбе, яны пражылі 58 гадоў.
Але быў у іх жыцці адзін выпадак, які ледзьве не разбурыў сям’ю пісьменніка. Падчас Другой сусветнай вайны Шамякін, будучы на фронце здрадзіў жонцы. І падчас свайго першага водпуску дома ва ўсім прызнаўся жонцы. Яна доўга крыўдзілася, але ў выніку даравала. А сам Шамякін больш ніколі не здраджваў Марыі. Гэты эпізод пісьменнік апісаў у «Трывожным шчасці».
Шамякін цяжка перажываў смерць жонкі ў 1998 годзе. Ён стаў вельмі мала ёсць, мала перасоўваўся. А лекары толькі разводзілі рукамі, не маглі паставіць яму дыягназ, казалі — «Ён стаміўся жыць». Памёр ён праз 6 гадоў пасля жонкі, у 2004 годзе.
Ні вайна, ні іншыя гароты не змаглі разлучыць закаханых. Але, па іроніі лёсу, разлучыла смерць. Жонка пісьменніка, Марыя Філатаўна, пахавана на Паўночных могілках. А самога Івана Шамякіна не змаглі пахаваць там жа. Яго, як вядомага чалавека, пахавалі сярод іншых вядомых беларускіх дзеячаў на Ўсходніх могілках.
№2. Шамякін у адным з апошніх інтэрв’ю прызнаваўся, што найцяжэй яму даваліся гістарычныя творы. У прыватнасці, два раманы — «Петраград-Брэст» (1983) і асабліва «Вялікая княгіня». Першы быў прысвечаны заключэнню Брэст-Літоўскага міру, а другой дачцэ маскоўскага князя Івана III Алене, якая была аддадзена замуж за вялікага літоўскага князя Аляксандра. Шамякін расказваў, што яму даводзілася перарываць вялікія аб’ёмы інфармацыі і марнаваць шмат часу на чытанне гістарычных прац, для таго каб зразумець — чым жылі і што думалі людзі ў мінулы час. Сёння гэтыя раманы практычна забытыя.
№3. Іван Шамякін моцна сябраваў з Андрэем Макаенкам. Гэтае сяброўства ён пранёс праз усё жыццё. Шамякін шанаваў у Макаёнцы не толькі творча талент, але і сілу волі, а таксама здольнасць «прабіваць» патрэбныя рашэнні. Вобраз свайго сябра Шамякін увасобіў у рамане «Атланты і карыятыды».
№4. Іван Шамякін у сваіх творах добра апісвае працу будаўнікоў, повараў, медсясцёр, архітэктараў. Пры гэтым сам, як прызнаваўся, не мог нават цвіка забіць. Таму калі дома трэба было нешта адрамантаваць, сям’я амаль заўсёды выклікала майстроў. А пісьменнік лічыў фізічную працу непавагай для чалавека, які працуе галавой.
№5. У галоўнага героя рамана «Сэрца на далоні» доктара Савіча быў рэальны прататып — урач Яўген Клумаў, які прыехаў у Беларусь з Расіі, каб вывучаць захворванне мясцовага насельніцтва каўтуном. У 1913 годзе Клумаў быў земскім лекарам на Лоеўшчыне і падчас гэтай працы яму прыйшлося праводзіць аперацыю студэнту з нажавым раненнем у вобласці сэрца. На наступную раніцу аб аперацыі казалі ва ўсім раёне. Невядомы сведка аперацыі расказваў, як на ўласныя вочы бачыў жывое сэрца. Праз дзясяткі гадоў пабываўшы на Лоеўшчыне гэтую гісторыю пачуў і Іван Шамякін.
